I/Tiểu sử Nguyễn Hiền Dĩnh
Nguyễn Hiển Dĩnh quê ở làng An Quân, ông đỗ cử nhân, làm đến chức Tuần Vũ tỉnh Quảng Trị, nên thường gọi là cụ Tuần An Quân. Ông sinh năm 1853, bị bệnh mất năm 1926, thọ 73 tuổi. Ông là nhà nghiên cứu, lý luận sân khấu Tuồng, nhà đào tạo, bồi dưỡng trình độ cho diễn viên, người quản lý và tổ chức biểu diễn.
Từ ngày còn đi học, ông đã say mê xem các buổi hát Bội, dần dà hiểu biết ít nhiều về nghệ thuật dân gian xuất phát từ miền Trung này, từ cách hát, múa cho đến các bài bản, làn điệu, cách đánh trống chầu, trống chiến,…
Thời gian ở kinh đô Phú Xuân, ông được gặp các nghệ nhân hát Bội có tiếng trong đội hát Thanh Bình. Ngoài giờ làm việc, ông dành thời gian tìm hiểu, nghiên cứu tuồng tích, vũ đạo về hát Bội.
Thời gian làm Án sát Quảng Trị, ông lập một gánh hát Bội, qua đó đào tạo lớp diễn viên có tài năng, ngày đêm luyện tập. Tại đây, ông cho dựng một rạp hát rất lớn, giảm bớt số lính của tỉnh, để thay vào một số diễn viên, mỗi đêm dành chầu hát cho nhân dân xem, họ rất hoan nghênh và ủng hộ ông.
II/ Nguyễn Hiền Dĩnh và tuồng đồ
Tuồng Đồ là thể loại Tuồng dân gian, được hình thành và phát triển trong đời sống nhân dân, không phải trong khuôn khổ cung đình. Tuồng Đồ còn được gọi là Tuồng hài, Tuồng gây cười, với đặc trưng nổi bật là sự giải trí và phê phán xã hội.
Là một nhà nho, một ông quan rất rất say mê học tập tuồng truyền thống, Nguyễn Hiền Dĩnh đã đi sâu vào sân khấu tuồng đồ, tích cực ủng hộ phong trào viết và diễn tuồng đồ. Chỉ xét riêng về mặt xã hội, phải nói đây là một sự táo bạo, một tinh thần dũng cảm, ngoan cường. Tinh thần này còn được chứng minh trong công việc chuyên môn, khi ông góp phần chuyển hóa cái đã định hình với tính quy phạm chặt chẽ thành cái mới rất sinh động thích hợp với đông đảo quần chúng mà không mất bản sắc dân tộc và truyền thống sân khấu tuồng. Tinh thần dám nghĩ dám làm ấy chỉ có thể có được ở những con người có trình độ nhận thức xã hội sâu sắc và trình độ nghề nghiệp đúng đắn. Ở thời gian mà người ta đã quá quen thuộc với tuồng thầy, vua quan miệt thị con hát nhưng vẫn thích xem và nuôi dưỡng tuồng thầy, tuồng đồ xuất hiện như một lời thách thức với những đảo lộn hầu như ở mọi mặt. Đơn cử như trang phục: Ở tuồng thầy, đôi hia cong là một đặc trưng quan trọng, nhưng ở các vở tuồng đồ không có nhân vật đi hia nữa. Mà bỏ hia tức là bỏ các động tác truyền thống như quay, xiển, bê, lĩa,… Bên cạnh đó, tuồng đồ không có nhân vật râu dài, vậy thì bỏ các động tác vuốt râu đã quá quen thuộc hay sao? Trang phục, đạo cụ thay đổi (chưa nói tới đề tài, nhân vật, ngôn ngữ,… cũng thay đổi), trình thức biểu diễn thay đổi, mà lại vẫn muốn gọi nó là tuồng thì đâu phải dễ dàng. Vì vậy, nếu không có quan điểm đúng, tay nghề cao, làm sao biết được cần giữ cái gì, có thể bỏ cái gì và nên thêm cái gì cho phù hợp. Nguyễn Hiền Dĩnh đã giải quyết những vấn đề này, thuyết phục được khán giả về một thể loại nghệ thuật tuồng mới hết sức gần gũi với người dân lao động. Cái tài giỏi và sự uy tín của Nguyễn Hiền Dĩnh là ở chỗ đó.
Ngoài ra, Nguyễn Hiền Dĩnh còn đóng góp cho nghệ thuật tuồng đồ trên các khía cạnh khác. Ông viết nhiều kịch bản, làm bầu gánh, làm thầy tuồng, nêu lên những vấn đề lý luận sân khấu sắc bén, đào tạo nhiều lớp nghệ sĩ nổi danh,… Những kịch bản của ông được đánh giá là làm phong phú sắc màu nghệ thuật hát Bội với khả năng châm biếm không ai sánh được.
Với tư cách là một nhà nho, một ông quan, Nguyễn Hiền Dĩnh trở thành chỗ dựa tinh thần vững chắc cho phong trào sân khấu tuồng đồ, giúp những người lăn lóc với tuồng đồ có thể yên tâm làm nghề tiếp, những người mới tiếp xúc với tuồng đồ, yêu thích tuồng đồ có thể mạnh dạn tham gia. Hoạt động tuồng đồ lan rộng khắp miền Trung và miền Nam nước ta đầu thế kỷ XX không thể không do vai trò và uy tín của cụ Tuần An Quân góp phần.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Phạm Duy (2017). Đặc khảo về dân nhạc ở Việt Nam. NXB Thế giới & Phương Nam Book.
2. Đoàn Thị Tình (2018). Mỹ thuật sân khấu Tuồng truyền thống. NXB Sân khấu
3. Văn Thành Lê (2019). Nguyễn Hiền Dĩnh: Từ cụ Tuần An Quán đến ông thầy Hát Bội. Báo Đà Nẵng
https://baodanang.vn/nguyen-hien-dinh-tu-cu-tuan-an-quan-den-ong-thay-hat-boi-3287556.html